“Met hele alledaagse dingen kan een abstract begrip als ‘mensenrechten’ concreet worden”

Anneke Jansen (1944) ontmoet João Bosco Féres – haar toekomstige echtgenoot – als ze aan de Universiteit Leiden werkt. Hij is een politieke vluchteling uit Brazilië. Samen zetten zij zich tijdens de jaren zeventig en tachtig in voor Latijns-Amerikaanse vluchtelingen die naar Nederland komen.

Liever luisteren dan lezen?
Om gebruik te maken van Soundcloud binnen onze website, dien je eerst de cookies te accepteren. Lees meer over ons cookiebeleid

“Halverwege de jaren zeventig reis ik met een tas vol brieven en foto’s naar Brazilië. Dankzij mijn vriend João, een Braziliaanse vluchteling, heb ik contact met andere vluchtelingen die via Chili naar Nederland zijn gekomen en dolgraag hun familie op de hoogte willen stellen over hoe het met ze gaat. Eenmaal daar aangekomen, blijken sommige families te bang voor de geheime dienst om me te ontvangen; anderen zijn juist dolenthousiast en nemen me mee op pad.

Annneke en João in de jaren '70.

Zo kom ik diep in het binnenland van Brazilië bij een boerengemeenschap waar mensen van heinde en verre komen om te leren lezen en schrijven. In een eenvoudig gebouw zitten ze met een schrift op schoot, een potlood tussen de knoestige vingers. Daar krijgen ze les volgens de methode Paulo Freire. Het eerste woord dat ze leren, is ‘casa’ (huis). De hele avond praten mensen over de betekenis van ‘huis’; het huis waarvan ze dromen of dat is ingestort. Er ontstaat een gedeeld besef van hoe belangrijk een huis is. En als er later een initiatief komt om stenen te bakken voor de bouw van huizen, gaan ze gezamenlijk aan de slag.

Met hele alledaagse dingen kan een abstract begrip als ‘mensenrechten’ concreet worden.
Anneke Jansen

Het is bijzonder om van dichtbij mee te maken wat taallessen teweeg kunnen brengen. En om te zien hoe betrokken en strijdbaar de mensen daar zijn, ook onder moeilijke omstandigheden. Met hele alledaagse dingen kan een abstract begrip als ‘mensenrechten’ concreet worden. Mijn bezoek aan Brazilië gaf zoveel voeding aan mijn moreel, dat ik het roer omgooide en stopte met mijn baan aan de universiteit. Ik wilde me gaan richten op basiseducatie.

Het maakt me blij dat onze dochter onze levensstijl zo positief heeft opgepakt en daar op haar eigen manier een invulling aan weet te geven.
Anneke Jansen
Annneke en João nu.

Daarna zijn João en ik uitgezonden naar Angola om daar in krottenwijken culturele centra annex consumptie-coöperaties op te richten. Weer in Nederland ben ik onder andere Nederlandse les aan buitenlanders gaan geven. Onze dochter Barbara werkt nu voor UNICEF, dat vind ik mooi. Het maakt me blij dat zij onze levensstijl zo positief heeft opgepakt en daar op haar eigen manier een invulling aan weet te geven.”

VN context

De Koude Oorlog breidt zich gedurende de jaren zestig steeds verder uit. In Brazilië wordt het ‘linkse’ regime met steun van de Verenigde Staten omvergeworpen. Na de staatsgreep vestigt zich een militaire dictatuur, die het land ruim twintig jaar in zijn greep zal houden.

Deze anticommunistische dictatuur kent geen vrije verkiezingen en geen vrijheid van meningsuiting. Dissidenten worden vervolgd, opgepakt en gemarteld. In deze periode worden in meer Zuid-Amerikaanse landen socialistische leiders afgezet en grijpen door de VS gesteunde dictators er de macht.

Dissidenten, vaak uit de arbeidersbeweging of het studentenverzet, vluchten en vragen asiel aan in andere landen. Sommige Braziliaanse vluchtelingen komen via Chili naar Nederland, nadat Nederland in 1973 een bilateraal verdrag ondertekent met Chili voor de opvang van politieke vluchtelingen. De vluchtelingenorganisatie van de VN, de UNHCR, houdt zich bezig met opvang van vluchtelingen in de regio, maar helpt ook bij het aanvragen van asiel elders. De Verenigde Naties hebben zo een grote rol in de totstandkoming van deze overeenkomst.